معصيت و ثوابش بدون عقاب باشد و فرض چنين عالمى مادّى محال است . « 1 » س 96 - پاسخ اجمالى خداوند به تمامى شبهات ابليسى چيست ؟ ج - جوابى كه خداى تعالى از شبهات ابليسى داده اين است كه : « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ ، خداوند از آنچه مىكند بازخواست نمىشود بلكه اين بندگان هستند كه مسؤول خواهند بود » « 2 » ، اين جواب اجمالى است زيرا در اين جواب متعرّض يك‌يك شبهات نشده و به‌طور خلاصه فرموده است ، برگشت همه اين شبهات اعتراض بر خداى تعالى است ، و مخلوق را حق آن نيست كه بر خالق اعتراض كند ، خداى تعالى معبودى است كه جز او معبودى نيست ، و كسى را نمىرسد كه او را در آنچه مىكند مورد بازخواست قرار دهد . « 3 » س 97 - بيان و توضيح آيهء شريفهء « لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ » « 4 » كه پاسخ اجمالى خداوند به شبهات ابليسى است ، از نظر فلسفه و برهان و وحى چگونه قابل بررسى است ؟ ج - از ظاهر كلام خداى تعالى در اين جواب برمىآيد كه جملهء « از آنچه مىكنم بازخواست نمىشوم » متفرع بر جملهء « زيرا معبود منم و جز من معبودى نيست » مىباشد . و بنابراين ، مفاد كلام چنين مىشود كه : وجود و انانيت خداى تعالى وقتى بذاته و لذاته برايش ثابت باشد و او معبودى باشد كه مبدأ تمامى عالم از او و معاد آن به سوى او باشد پس او در هيچ فعلى از افعالش جز به ذات خود به هيچ فاعل ديگرى اتكاء نداشته و در هيچ فعلى محكوم علت غايى ديگرى جز ذات خود نمىگردد ، و قهرا او فاعلى خواهد

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 8 ، ص 60 . [ با تصرف ] ( 2 ) . سورهء انبياء ، آيهء 23 . ( 3 ) . الميزان ؛ ج 8 ، ص 61 . [ با تصرف ] ( 4 ) . سورهء انبياء ، آيهء 23 .